باشد ، و به زبان اگر دل بسنده نباشد ، و به دست باشد اگر آن دو بىنياز نكنند ، و اگر لازم باشد به شمشير . و در اين باره ، به آيات چندى اعتماد مىكردند ، از آن جمله : « و بايد از شما امّتى ( - گروهى ) باشند كه به سوى نيكى فرا خوانند ، و به كار پسنديده بفرمايند ، و از ناپسنديده باز زنند ، و اين گروه رستگارانند » . ( آل عمران ، 3 / آيهء 104 ) . و به احاديث زيادى نيز اعتماد مىكردند ، از آن جمله : « هركس از شما منكرى ديد آن را به دست دگرگون سازد ، اگر نتوانست به زبان بكند ، و اگر نتوانست به دل بكند ، و اين ضعيف‌ترين ايمان است » . « 1 » و بنابراين مبدأ ، معتزله به تعقيب ، و اضطهاد « 2 » مخالفان خود مىپرداختند ، و در مواردى حتى قساوت و سخت‌دلى از خود نشان مىدادند . 5 . منزلت ميان دو منزلت . معتزله ، اعتقاد خود را دربارهء « پايگاهى ، ميان دو پايگاه » به شكل ساده‌يى آغاز كردند ؛ يعنى در مورد مرتكب كبيره بدين حكم كردند كه او نه مؤمن و نه كافر است ، بلكه فاسق است ، و بدين ترتيب فسق را منزلتى سوم و مستقلّ از دو پايگاه ايمان و كفر قرار دادند ، و آن را ميانه ( - وسط ) آن دو دانستند و گفتند : مرتكب كبيره از مؤمن فروتر ولى از كافر برتر است ، او به پايگاه ايمان بر نمىرود ، ولى به حضيض كفر هم نمىافتد . و اين قول ايشان برتر از يك مسألهء فقهى - اخلاقى نيست ، و از لحاظ كلّى چندان اهمّيّتى ندارد . و شكّى نيست كه معتزله انديشهء « پايگاه ميان دو پايگاه » را در آغاز از مصادر اسلامى گرفتند . چه در قرآن مجيد آياتى است كه اشاره به « راه ميانه » دارد و آن را مىپسندد . از آن جمله است : 1 . « وَ كَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ » ( بقره ، 2 / آيهء 137 ) و اين چنين شما را امتى ميانه كرديم تا بر مردمان گواهان باشيد . 2 . « وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً » و دست خود را به گردن خويش مبند [ - امساك مكن ] و آن را يكسره مگشاى [ - باد دستى و افراط مكن ] كه سرزنش شده و حسرت زده بنشينى . 3 . وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا ( اسراء ، 17 / آيهء 110 ) . و نماز خود را سخت آشكار و بلند مخوان و آن را پنهان [ و آهسته نيز ] مخوان ، بلكه

--> ( 1 ) . مسلم ، صحيح ، 2 / 22 - 25 . ( 2 ) . Execution ) تعقيب دينى - كيش‌پژوهى - )